| پایش و تحلیل تغییرات مکانی-زمانی شکافهای فرونشست در دشت مرودشت: مطالعه موردی منطقه زرگران (۱۳۹۵-۱۴۰۳) |
| کد مقاله : 1103-CONF |
| نویسندگان |
|
زهرا هیبتی * معاون اداره کل زمین شناسی و اکتشافات معدنی جنوب کشور |
| چکیده مقاله |
| فرونشست زمین در دشتهای آبرفتی یکی از مهمترین مخاطرات زمینشناسی ناشی از بهرهبرداری بیرویه از آبهای زیرزمینی است. دشت مرودشت در استان فارس بهعنوان یکی از قطبهای کشاورزی منطقه، در دهههای اخیر با افت شدید سطح ایستابی و بروز پدیده فرونشست مواجه شده است. این پژوهش با هدف تبیین مکانیسم هیدروژئومکانیکی فرونشست و تحلیل نقش مرزهای لیتولوژیکی در تمرکز شکافهای سطحی در محدوده زرگران انجام شده است. در این مطالعه، با استفاده از برداشتهای میدانی گسترده در دو بازه زمانی ۱۳۹۷ و ۱۴۰۴، مشخصات هندسی ۶۲ شکاف سطحی شامل عرض، عمق و موقعیت مکانی آنها اندازهگیری و ثبت گردید. همچنین با بهرهگیری از تصاویر ماهوارهای، نقشههای زمینشناسی و دادههای هیدروژئولوژیکی، انطباق الگوی شکافها با واحدهای رسوبی و مرزهای ژئومورفولوژیک مورد بررسی قرار گرفت. موقعیت قنوات و چاههای بهرهبرداری نیز در تحلیل الگوی مکانی فرونشست لحاظ شد. یافتههای پژوهش نشان میدهد که شکافهای فرونشست عمدتاً در سه موقعیت کلیدی متمرکز شدهاند: مرز سنگ بستر آهکی سازند تاربور با رسوبات کواترنری، مرز بین نسلهای مختلف مخروطافکنه، و مرز مخروطافکنه با رسوبات ریزدانه مردابی. عرض شکافها از کمتر از ۱۰ سانتیمتر تا ۲۲۰ سانتیمتر و عمق آنها از ۱۰ تا ۲۰۰ سانتیمتر متغیر است. مشاهدات میدانی از افزایش معنادار ابعاد شکافها و شکلگیری شکافهای جدید در بازه زمانی مطالعه حکایت دارد. پدیده لولهزایی در اطراف چاهها و توسعه شکافها در امتداد مسیر قنوات نیز بهعنوان شواهد میدانی فرونشست ناهمگن ثبت شده است. نتایج پژوهش تأیید میکند که افت سطح آب زیرزمینی ناشی از برداشت بیرویه، عامل محرک اصلی فرونشست است و ناهمگنی لیتولوژیکی و مرزهای واحدهای رسوبی نقش تعیینکنندهای در تمرکز مکانی شکافهای کششی دارند. شواهد میدانی نشاندهنده عبور سیستم از آستانه تنش پیشتحکیمی و ورود به فاز تراکم غیرالاستیک و غیرقابلبازگشت است. مرز واحدهای رسوبی بهعنوان بحرانیترین نواحی برای توسعه گسیختگیهای سطحی شناسایی شدند که باید در ارزیابی مخاطرات زمینشناسی و برنامهریزیهای مدیریتی مورد توجه ویژه قرار گیرند. |
| کلیدواژه ها |
| فرونشست زمین، شکاف زمین، تحلیل مکانی-زمانی، واحدهای کواترنری، دشت مرودشت |
| وضعیت: پذیرفته شده برای ارائه شفاهی |